ओळखीचे तरीही अनोळखी

ओळखीचे तरीही अनोळखी

‘ओळखीचे’ कारण ते आपल्या आसपास असतात, आणि ‘अनोळखी’ कारण त्यांच्या अस्तित्वाची आपल्याला जाणीवच नसते.

आपल्या आजुबाजूला अनेक कामगार असतात, पण आपण त्यांच्याकडे लक्ष देत नाही. या छायाचित्रात मुंबईच्या खार रेल्वे स्थानकाजवळ काम मिळण्याच्या प्रतीक्षेत असलेले काही कामगार दिसत आहेत. ज्यांचे नशीब चांगले असते, त्यांना बांधकाम कंत्राटदारांकडून त्या दिवसासाठी काम मिळते.

काही स्त्रिया कंत्राटदाराची वाट पाहत असतात, जो त्यांना कामाच्या ठिकाणी घेऊन जाईल आणि काम देईल. त्यामुळे उत्पन्न अनिश्चित असते

असे हे ‘ओळखीचे अनोळखी’ लोक आपल्याला वाहनचालक, हातगाडी ओढणारे, कारखान्यांतील कंत्राटी कामगार किंवा रेल्वे स्थानकावरील हमाल अशा विविध रूपांत भेटतात. तसेच, उपहारगृहांमधील वेटर किंवा कर्मचारी म्हणूनही ते आपल्याला दिसतात. आपल्या लेखी  जणू त्यांचे अस्तित्वच नसते; फार तर आपण त्यांना ‘ओळखीचे अनोळखी’ म्हणू शकतो.

या ‘ओळखीच्या अनोळखी’ लोकांना कामाच्या ठिकाणी अनेक धोक्यांचा सामना करावा लागतो, पण त्याबद्दल ते फार काही करू शकत नाहीत.

हे लोक ‘प्रिकॅरिएट’ (Precariat) म्हणजे ‘असुरक्षित’ सामाजिक वर्गात मोडतात.

त्यांचे जीवन आणि उपजीविका कायमस्वरूपी असुरक्षितता, अनिश्चितता आणि मानसिक स्वास्थ्याचा अभाव यांनी वेढलेली असते.

भारताच्या एकूण श्रमशक्तीपैकी हा एक मोठा गट आहे—सुमारे ५५ कोटी व्यक्ती!

सामान्य माणसाच्या नजरेला हे लोक दिसतच नाहीत. आजच्या काळात, कंत्राटी स्वरूपाचे का होईना, पण काम मिळणे हीच एक मोठी गोष्ट झाली आहे.

या स्त्रियांनी एका सार्वजनिक क्षेत्रातील कंपनीत ३५ वर्षे कंत्राटी कामगार म्हणून काम केले. त्यांना नेहमी केवळ ‘किमान वेतन’ (minimum wages) दिले गेले. याचा अर्थ असा की, ३५ वर्षांच्या प्रदीर्घ सेवेनंतरही त्यांच्या प्रत्यक्ष वेतनात (real wages) कोणतीही वाढ झाली नाही!

आपण त्यांना काम करताना पाहतो आणि पुढे निघून जातो… बांधकाम क्षेत्रात काम करणाऱ्यांची अवस्था अत्यंत दयनीय आहे; तिथे अशा अनेक न सांगितलेल्या व्यथा दडलेल्या आहेत…

तरीही, हे सर्व असूनही, एखादा हातगाडी ओढणारा माणूस आपली रिकामी गाडी ओढून नेताना गाणी ऐकत असतो…

…तर एखादा वाहनचालक क्लॅरिनेट वाजवताना दिसतो…

कदाचित ते औपचारिकदृष्ट्या अशिक्षित असतील, पण जीवनाच्या अनुभवांच्या शाळेतून त्यांनी स्वतःचे एक तत्त्वज्ञान घडवलेले असते.